यो केवल एउटा भव्य संरचनाको दान मात्र थिएन; यो असीम श्रद्धा, करुणा र दूरदृष्टिले प्रेरित एक ऐतिहासिक कार्य थियो। आउनुहोस्, आज हामी यस पुण्यमय यात्रामा लागौं र बुझौं कि यसले हाम्रो जीवनमा कस्तो सन्देश दिन्छ।

अनाथपिण्डक: करुणाले भरिएको एक हृदय

प्राचीन कोसल राज्यको राजधानी श्रावस्तीका एक धनाढ्य र प्रतिष्ठित व्यापारी थिए, जसको वास्तविक नाम ‘सुदत्त’ थियो। तर, दीन-दुःखी, असहाय र अनाथहरूको सेवामा सधैं तल्लीन रहने उनको परोपकारी स्वभावका कारण समाजले उनलाई ‘अनाथपिण्डक’ (अर्थात् अनाथहरूलाई गाँस दिने व्यक्ति) को नामले पुकार्थ्यो। धनले सम्पन्न भए पनि उनको हृदय सधैं सेवाभावले ओतप्रोत थियो।

तथागतसँगको त्यो ऐतिहासिक भेट

अनाथपिण्डकको जीवनमा तब अभूतपूर्व परिवर्तन आयो, जब उनी आफ्नो व्यापारको सिलसिलामा राजगृह पुगे र त्यहाँ उनले पहिलो पटक तथागत सम्यक सम्बुद्धको दर्शन पाए। भगवान् बुद्धको शान्त व्यक्तित्व र प्रज्ञाले भरिएको उपदेश सुनेपछि उनको मनमा अगाध श्रद्धा उत्पन्न भयो। उनले महसुस गरे कि बुद्धको शिक्षाले नै मानव जातिको कल्याण गर्न सक्छ।

त्यही क्षण उनले संकल्प गरे— “मैले भगवान् र उहाँको संघलाई श्रावस्तीमा आमन्त्रित गर्नुपर्छ र उहाँहरूको वर्षावास (वर्षायाममा तीन महिना एकै ठाउँमा बस्ने नियम) तथा धर्म प्रचारका लागि एउटा भव्य विहार निर्माण गर्नुपर्छ।”

जेतवन महाविहार: सुवर्ण मुद्राहरूमाथि ठडिएको आस्था

श्रावस्ती फर्केपछि अनाथपिण्डकले भगवान् बुद्ध र भिक्षु संघका लागि उपयुक्त स्थानको खोजी गर्न थाले। धेरै खोजी गरेपछि उनको आँखा राजकुमार जेतको सुन्दर बगैंचामा पर्यो। त्यो स्थान न त धेरै सहरको नजिक थियो, न त धेरै टाढा—ध्यान र साधनाका लागि अत्यन्त उपयुक्त।

तर, यो दानको प्रक्रिया सहज थिएन। यसमा एक ऐतिहासिक चुनौती लुकेको थियो:

• असंभव शर्त: जब अनाथपिण्डकले राजकुमार जेतसँग बगैंचा खरिद गर्ने प्रस्ताव राखे, राजकुमारले बेच्न अस्वीकार गर्दै व्यंग्य गरे, “यदि तिमीले यो जमिनको पुरै सतहलाई सुनका असर्फी (मुद्रा) ले ढाक्न सक्छौ भने मात्र म बेच्छु।”
• अटल संकल्प: राजकुमारले यो कुरा मजाकमा भनेका थिए, तर अनाथपिण्डकको श्रद्धा यति प्रगाढ थियो कि उनले यसलाई चुनौतीका रूपमा स्वीकारे। उनले आफ्ना सेवकहरूलाई भण्डारबाट सुनका मुद्राहरू ल्याउन आदेश दिए र जमिन ढाक्न सुरु गरे।
• राजकुमारको हृदय परिवर्तन: अनाथपिण्डकको यो त्याग र धर्मप्रतिको निष्ठा देखेर राजकुमार जेत स्तब्ध भए। उनले सोचे, “जसका लागि यो व्यापारी आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति लुटाउन तयार छ, पक्कै पनि ती बुद्ध महान् हुनुपर्छ।” अन्ततः राजकुमारले बाँकी रहेको जमिन र प्रवेशद्वारको निर्माण आफैंले गर्ने इच्छा व्यक्त गरे।

यसरी, दुई महान् व्यक्तिहरूको सहयोगमा ‘जेतवन विहार’ को निर्माण भयो। त्यहाँ भगवान् बुद्धका लागि ‘गन्धकुटी’ (विशेष कक्ष), भिक्षुहरूका लागि बस्ने कोठा, ध्यान कक्ष, भोजनशाला र पोखरीहरूको निर्माण गरियो।

दानको उद्देश्य र प्रभाव

जेतवन विहारको दान केवल इँटा र ढुङ्गाको संरचना मात्र थिएन। यसका पछाडि गहिरो आध्यात्मिक उद्देश्य थियो:

• संघलाई स्थायी आश्रय: भिक्षुहरूलाई ध्यान साधना गर्न र वर्षावास बिताउन सुरक्षित स्थान प्राप्त भयो।
• धर्मको केन्द्रबिन्दु: भगवान् बुद्धले आफ्ना ४५ वर्षावासहरूमध्ये सबैभन्दा धेरै (२४ वा २५ वर्षावास) यही जेतवन विहारमा बिताउनुभयो। धेरैजसो सुत्रहरू (उपदेशहरू) यहीँ देशना गरिएका थिए।
• जनकल्याण: यो विहार हजारौं मानिसहरूका लागि शान्ति र ज्ञानको मुहान बन्यो।

हजुरआमाको त्यो कथा र आजको सन्दर्भ

मलाई अझै सम्झना छ, सानो छँदा मेरी हजुरआमाले अनाथपिण्डकको कथा सुनाउँदै भन्नुहुन्थ्यो, “बाबु, दान दिनु भनेको आफूसँग भएको कुरा घट्नु होइन, बरु आफ्नो मनको लोभ हटाउनु हो। जसरी अनाथपिण्डकले सुन बिछ्याएर माटो किने, त्यसरी नै हामीले असल कर्मले आफ्नो जीवन सजाउनुपर्छ।”

हजुरआमाको त्यो सरल भनाइमा बौद्ध दर्शनको गहिरो सार लुकेको थियो। आज जेतवनका भग्नावशेषहरूले पनि हामीलाई त्यही मौन सन्देश दििरहेका छन्।